Strategia wprowadzenia równości małżeńskiej w Polsce

Strategia wprowadzenia równości małżeńskiej w Polsce na lata 2026–2035 jest drugim dokumentem tego rodzaju przygotowanym przez Stowarzyszenie Miłość Nie Wyklucza. Zaprezentowane w niej diagnozy i kierunki działań zostały opracowane we współpracy z osobami i organizacjami społecznymi działającymi na rzecz społeczności osób LGBT+ w Polsce. Jako dokument publiczny Strategia jest skierowana do wszystkich osób, dla których prawa człowieka oraz bezpieczeństwo i godność osób LGBT+ i zakładanych przez nie rodzin są ważnymi wartościami, a równość małżeńska jest kluczowym sposobem ich realizacji.

Strategia opiera się na doświadczeniach zgromadzonych przez Stowarzyszenie Miłość Nie Wyklucza w ciągu ponad 15 lat pracy na rzecz społeczności osób LGBT+ w Polsce oraz 10 lat działań na rzecz równości małżeńskiej. Jako pierwsza organizacja społeczna w Polsce, która wprowadziła postulat równości małżeńskiej do debaty publicznej, czyniąc z niej swój główny postulat, Miłość Nie Wyklucza traktuje Strategię jako ramowy dokument wyznaczający kierunki działań Stowarzyszenia. Jednocześnie zapraszamy do czerpania z niej inspiracji oraz współpracy przy realizacji jej konkretnych celów inne organizacje, grupy nieformalne, instytucje i osoby, którym przyświeca ten sam cel.

Równość małżeńska, czyli zrównanie par osób i tej samej płci w dostępie do instytucji małżeństwa, jest obecnie coraz powszechniejszym standardem w obszarze ochrony prawnej par osób tej samej płci. W momencie powstania tej Strategii wprowadziło ją 39 państw świata, dokonując zmian w przepisach prawa i otwierając istniejącą instytucję małżeństwa na pary osób tej samej płci. W wielu przypadkach zmiany te poprzedziły wyroki krajowych i międzynarodowych sądów oraz intensywne kampanie i działania rzecznicze przeprowadzone przez organizacje społeczne.

Również w przypadku Polski równość małżeńska zostanie wprowadzona na drodze legislacyjnej poprzez przyjęcie odpowiedniej ustawy, która uzyska poparcie obu izb parlamentu i podpis prezydenta. Projekt takiej ustawy został przygotowany przez grupę prawną Stowarzyszenia Miłość Nie Wyklucza w 2016 roku. Z tej perspektywy cel ujęty w nowej Strategii pozostaje niezmieniony. Inne są natomiast cele operacyjne, które uwzględniają nie tylko efekty 10 lat pracy, lecz także obecną sytuację i prognozy na przyszłość w dziedzinie zmian politycznych i geopolitycznych, ekonomiczno-społecznych i technologicznych.

Strategia zakłada jeden główny cel: trwałe wprowadzenie w Polsce równości małżeńskiej na drodze ustawowej. Wyznacza również cele operacyjne, które wskazują kierunki działań niezbędnych do osiągnięcia celu głównego.

Podobnie jak w przypadku poprzedniej Strategii, postulat równości uznajemy za nieredukowalny i niezależny od innych, pokrewnych, lecz z definicji dyskryminujących rozwiązań prawnych, oferujących jakąś formę ochrony prawnej parom osób tej samej płci i zakładanym przez nie rodzinom. Realizacja Strategii ma doprowadzić do umożliwienia osobom LGBT+ zawierania małżeństw w Polsce.

Opierając się na ewaluacji poprzedniej Strategii – przede wszystkim niewątpliwym sukcesie w obszarze podnoszenia poparcia społecznego, a zarazem jednoznacznej porażki w zakresie woli politycznej – oraz realnych osiągnięciach litygacyjnych, wyznaczamy cztery obszary działań operacyjnych.

Ustawa wprowadzająca równość małżeńską w Polsce

Naszym celem jest wprowadzenie równości małżeńskiej w Polsce, co oczywiście wiąże się z koniecznością zmian w polskim prawie. Zdajemy sobie sprawę, że zmiany te wymagają poparcia społecznego i politycznego, stąd nasza strategia, która wskazuje, jak takie poparcie budować. Nie czekając jednak na pomysły polityków i polityczek, już dziś proponujemy projekt ustawy, który najpełniej realizuje nasz cel.

Jakie zmiany przewiduje ustawa?

Obecnie kwestie dotyczące zawierania małżeństw reguluje ustawa Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym małżeństwo może być zawarte jedynie przez parę różnopłciową, tj. mężczyznę i kobietę. Zasadniczym celem naszego projektu ustawy jest otwarcie obowiązującej regulacji prawnej dotyczącej małżeństwa dla par osób tej samej płci.

Projektowana ustawa ma charakter nowelizujący, tzn. przewiduje ona zmianę istniejących już przepisów polskiego prawa. Obejmuje tylko te przepisy prawa prywatnego, których zmiana jest konieczna dla zrealizowania jej celów. Zmierza do nowelizacji zaledwie dwunastu przepisów ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, dziewięciu przepisów ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego oraz jednego przepisu ustawy Kodeks postępowania cywilnego.

Otwarcie małżeństwa dla par osób tej samej płci nastąpi przede wszystkim przez zmianę art. 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który reguluje zdolność do zawarcia związku małżeńskiego. Dziś brzmi on:

Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński.

Po nowelizacji jego brzmienie byłoby następujące:

Małżeństwo zostaje zawarte, gdy dwie jednocześnie obecne osoby różnej lub tej samej płci złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński.

Konieczne są również zmiany terminologiczne, w szczególności zastąpienie w kilku miejscach określeń „mąż” i „żona” określeniami neutralnymi płciowo, tj. „małżonek”, „małżonkowie”. Po wprowadzeniu projektowanych zmian w prawie polskim obowiązywała będzie jednolita regulacja małżeństwa, która będzie miała taki sam charakter prawny, niezależnie od płci stron związku.

Należy podkreślić, że ustawa w żaden sposób nie zmienia osobistych lub majątkowych praw i obowiązków małżonków ani nie ingeruje w te prawa i obowiązki. Nie zakłada również zmiany przepisów o rozwiązaniu małżeństwa. Regulacje przewidziane w przedłożonym projekcie nie naruszają dotychczasowych uregulowań odnoszących się do małżeństw zawieranych przez osoby różnej płci i nie godzą w ich doniosłość. Ustawa rozwija instytucję małżeństwa zgodnie z naszą kulturą prawną, nie deformując jej.

Projekt ustawy nie obejmuje nowelizacji przepisów prawa publicznego, w tym regulacji z zakresu prawa podatkowego, zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej. W przeważającej mierze zmiana tych przepisów nie jest konieczna. Określają one prawa i obowiązki osób pozostających w związku małżeńskim, posługując się neutralnymi płciowo określeniami: „małżonek”, „małżonkowie”. Po otwarciu małżeństwa dla par osób tej samej płci przepisy te znajdą zastosowanie do wszystkich małżeństw, bez względu na płeć ich stron.

Ustawa a art. 18 Konstytucji RP

Zagwarantowania dwóm osobom tej samej płci prawa do zawarcia małżeństwa – w drodze ustawy zwykłej – nie wyklucza art. 18 Konstytucji. Zgodnie z tym przepisem, małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny konsekwentnie podkreśla, że z art. 18 Konstytucji nie wynika prawo podmiotowe do zawarcia małżeństwa (zob. np. wyr. z TK 10 marca 2015 r., sygn. P 38/12, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 29), tym bardziej przepis ten nie ustanawia wyłącznej (ekskluzywnej) definicji tego związku. Nakazuje bowiem chronić i wspierać nie tylko tradycyjnie rozumiane małżeństwo, lecz także – szeroko rozumianą – rodzinę.

W świetle art. 18 Konstytucji preferowane przez ustrojodawcę jest tworzenie rodziny przez małżeństwo traktowane jako trwały związek kobiety i mężczyzny, nakierowany na macierzyństwo i odpowiedzialne rodzicielstwo (wyrok TK o sygn. SK 62/08). Konstytucyjna preferencja dla jednego rozwiązania nie oznacza jednak zakazu regulacji innych form związków osób decydujących się na trwałe wspólne życie. Art. 18 Konstytucji, przyznając opiekę i ochronę małżeństwu jako związkowi kobiety i mężczyzny, nie wyklucza istnienia małżeństw o innej strukturze podmiotowej. Wprowadzenie takiej regulacji pozostawione zostało do decyzji ustawodawcy zwykłego.

Z przewidzianej w art. 18 Konstytucji normy programowej wynika nakaz wspierania przez organy władzy publicznej małżeństw tworzonych przez kobietę i mężczyznę. Kobieta i mężczyzna połączeni węzłem małżeńskim nie mogą być traktowani gorzej niż osoby tworzące inne związki (zob. np. wyrok TK o sygn. K 16/04 oraz wyrok z 3 grudnia 2013 r., sygn. P 40/12, OTK ZU nr 9/A/2013, poz. 133). Otwarcie małżeństwa dla par osób tej samej płci w drodze ustawy zwykłej w żaden sposób nie osłabi ochrony i opieki państwa nad małżeństwem kobiety i mężczyzny.

Projektowane przepisy nie zmieniają dotychczasowych przepisów prawa małżeńskiego znajdujących zastosowanie do par różnej płci. Nie przyznają również małżonkom tej samej płci szerszych praw niż przysługujące obecnie kobiecie i mężczyźnie pozostającym w związku małżeńskim.

Strategia wprowadzenia równości małżeńskiej w Polsce na lata 2026–2035 została opracowana przez Stowarzyszenie Miłość Nie Wyklucza przy wsparciu organizacji LGBT+ z całej Polski, uczestniczących w Kongresie Równości Małżeńskiej w kwietniu 2026 r. oraz ekspertek i ekspertów z Freedom to Marry Global.